TBMM Camii

İller Bankası ve TBMM Camii’nin Akıbeti Ne Olacak?

Behruz ve Can Çinici tarafından tasarlanan, Ağa Han ödüllü TBMM Camii ve Seyfi Arkan tasarımı İller Bankası çeşitli gerekçelerle yıkılmak isteniyor. Gerek mimarlık dünyası gerek kamuoyu bu coğrafyada yapılmış en önemli modern mimarlık eserlerinden olan bu iki yapının yıkım kararlarına tepkili, tartışmalar sürüyor…

Son dönemde başta mimarlık dünyası olmak üzere kamuoyunu Ankara’daki iki bina meşgul ediyor: TBMM Camii ve İller Bankası yapıları. Cumhuriyet döneminde yetişen ilk mimar kuşağından Seyfi Arkan’ın tasarımı olan İller Bankası Binası ile Behruz Çinici ve oğlu Can Çinici tarafından tasarlanan Meclis Camii’nin yıkım kararıyla alevlenen, tartışmalı hukuki süreç devam ediyor. Akıbetlerini önümüzdeki günlerde göreceğiz ama her iki yapının da bu coğrafyada, yakın tarihte yapılmış en önemli modern mimarlık eserlerinden olduğunu söyleyebiliriz.

İller Bankası Binası, erken Cumhuriyet döneminin ayakta kalan en önemli yapılarından biri. 1939 yılında kullanıma açılan İller Bankası Binası modernist mimarlığın Türkiye’deki en temsili yapılarından biri olarak da kabul ediliyor. Yeniden imar edilen ülkede yerel yönetimleri güçlü kılmak için finansman sağlayan en önemli kurumlardan birinin temsili mekanı olarak inşa edilen yapı, belediyelerin yürüttükleri imar faaliyetlerini finanse etmek amacıyla kuruldu. İller Bankası’nın amacına uygun olarak, kurumun hizmet verdiği bina da dönemine yeniliği tavsiye eder bir anlayışa sahip. Ülkenin yeşermekte olan mimarlık kültürünün bir ifadesi olarak 1935 yılında düzenlenen uluslararası bir yarışma sonucu elde edilen yapı, 1980 yılında Koruma Kurulu tarafından tescil edilerek yasal koruma altına alındı. İller Bankası Binası bugün bulunduğu meydana, Hergelen Meydanı’na yeni yapılan caminin yaklaşırken her yönden görünmesi gerektiği söylenerek yıkılmak isteniyor. En azından basına yansıyan bilgi bu şekilde. Oysaki İller Bankası Binası yapıldığı dönemde Jansen Planı’nda meydanda öngörülen opera binasının önüne geçmemesi amacıyla sade bir dille inşa edilmişti. Geçtiğimiz aylarda da İller Bankası’nın tescili Ankara 2 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Kurulu tarafından kaldırıldı.

TBMM Camii kompleksi ise yine ibadet yapısı kategorisinde modern mimarlığın en önemli yapılarından biri olarak gösteriliyor. Behruz Çinici ve oğlu Can Çinici tarafından tasarlanan Meclis Camii için Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin mimarı C. Holzmeister danışmanlığında bir çalışma yürütüldü. Camii 1989’da ibadete açıldı. 1995 yılında Ağa Han Vakfı Mimarlık Ödülü’ne değer görülen yapı dönemi için çok yenilikçi bir anlayışa sahipti. 750 metrekarelik bir inşaat alanına sahip ibadet yapısının minare işlevini bir kavak ağacı ve iki tane platform balkon görüyor. Camii topoğrafyayı avantaja dönüştürerek arka bölümü toprağa gömülü olarak iki ayrı kütlenin eğimli bir araziye yerleştirilmesinden meydana geliyor ve açık alanlarıyla birlikte 6 bin 400 metrekarelik bir alanda birbiriyle doğru açıda ilişki kuruyor. Bize miras kalan Osmanlı ve Selçuklu ibadet yapılarından farklı tasarlanan Meclis Camii, topoğrafyanın içine saklanarak belki de ibadet anında aranan o ulvi yalnızlık duygusuna bir atıfta bulunuyor; hiç rastlanmayan şekilde mihrabında şeffaflığı kullanıyor. Meclis’in ibadet mekanının böyle modern bir anlayışta tasarlanmasının ardında aslında Ankara’nın başkent olarak Herman Jansen planıyla inşa edilmesine uzanan bir hikaye var. Başkent Ankara’nın planı hazırlanırken kuzeyden güneye kalın bir hat şeklinde inen Atatürk Bulvarı eksen alarak şekillendirilmişti ve kentin merkezine konumlanıp güneydeki giriş ekseni karşısına bakanlıkları da alarak en büyük arazi dilimi meclise ayrılmıştı. C. Holzmeister’ın projesi ile 1990’lara kadar meclis aşamalarla inşa edildi. Yani yapıldığı döneme göre modernizmin öncüsü sayılabilecek bu ibadet yapısı aslında meclisin mimarisi ile bir bütün olarak çok örtüşüyor. Ancak şu an cami kapalı ve atıl durumda. 15 Temmuz’un ardından hasar gören TBMM Halkla İlişkiler Binası A ve B bloklarının eylül ayında yıkılması sorasında TBMM Camii’nin de yıkılarak yenisinin yapılacağı iddia ediliyor. Çinici Architects olarak yapılan açıklamada ‘15 Temmuz gecesinde hasar gören TBMM Camii…’ ifadelerinin kesinlikle doğru olmadığı, camide hasarın bulunmadığı belirtiliyor. Hukuki süreç ise devam ediyor.

Başta mimarlık dünyası olmak üzere, bu iki yapının da ne kadar önemli olduğuna ve yıkılmamaları gerektiğine dair sesler yükselir, çağrılar yapılırken TBMM Camii’nin mimarlarından Can Çinici ile konuştuk öncelikle. Çinici TBMM Camii’nin Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu tarafından tescilli durumda olduğuna dikkat çekiyor: “TBMM Kampüsü içindeki ‘değişen güvenlik konsepti’ sebebiyle Eski Halkla İlişkiler Binaları (A ve B Blok) yeni proje belli olmadan ve kamuoyuna açıklanmadan usulsüz olarak yıkıldı. Bu arada caminin faaliyetine ‘güvenlik’ gerekçe gösterilerek son verildi ve meclis kampüsü içinde ibadet etmek isteyenler mağdur bırakıldı. İbadetlerinin yapmak isteyenler bodrum katları içinde sıkışmış durumda. Belli ki yaratılan mağduriyetin bu konuda bir çeşit ibadet mekanı yetersizliği olarak sunulup etki yaratacağı da düşünülüyor. Ama bu durum maalesef doğru değil. Bu sorun orada hali hazırda bulunan caminin kullanılamamasından kaynaklanıyor. Ayrıca herhangi bir yetersizlik söz konusu olması durumda milletimizin vekilleri hemen civar mahallelerdeki camilere gitmekten halkla da bir araya gelebilmek açısından daha büyük memnuniyet duyacaktır inancındayım. Bunun yanı sıra bütün kampüs içi tadilat, yenileme ve geliştirilme (sığınak alanları gibi) çalışmaları cami işlevsizleştirilmeden ve A ve B Bloklar yıkılmadan yapılabilirdi. Bunları yapabilmek için yeterli alan kampüs içinde mevcuttu, hâlâ da mevcut. Caminin şu anki hiç arzu edilmeyen halini pek çok çeşitli olumsuz sıfatlarla da betimlemek mümkün ama bu konuşmanın bir sızlanmaya dönüşmemesi için tüm bunları burada belirtmemeyi tercih ederim.”

Projenin müellifi olarak sonuna kadar kişisel telif haklarını koruyacaklarını ve bu yönde hazırlıklarını yaptıklarını vurgulayan Çinici, meselenin kamusal tarafını ise meslek odaları, dernekleri veya kültürel camianın sürüklemesi gerektiğine inanıyor. Bundan sonra neler olacağına dair bir öngörüde bulunamayacağını söyleyen Çinici, her şeye hazırlıklı olmak gerektiğini belirtiyor: “Mimarlık faaliyetine konu olan binalar kolektif olarak icra edilen ve kolektif olarak yaşatılması söz konusu değerler; sadece müellif veya onun taraflarına ait nesneler olarak görülmemeliler.

İçten içe sembolik bir mücadelenin sürdüğü malum. Önemli olan bu süreçten hangi çözümle çıkılacağı. Son kertede mimarlık onları kullanması söz konusu olan toplulukların zihin yapısına bir müdahaledir her zaman. Bazen toplumlar bazı binaları ‘taşıyamazlar’. Binaların bazen keskinlikleri, cesaretleri onların güçleri olabildiği gibi aleyhlerine de çalışabilir. Bu nitelikleri tabii binaların ömürlerini belirler. Son kertede de insanlar hep dengi olan mekanlarda yaşar diye düşünüyorum.

Durum bir anlamda çok net: TBMM Camii bir an evvel işlevine kavuşturularak, vakit geçirilmeden tekrar ibadete açılmalı. Onu yıkılmaktan sadece ‘modern mimarlık mirası’ veya ‘kültürel miras’ söyleminin kurtaracağını düşünmüyorum. Caminin tekrardan açılması işlevine kavuşturulması için acil kampanyalar düzenlenerek etki mekanizmaları oluşturulmalı. Ne kadar yaşatılmak istenecek göreceğiz, ben de merak ediyorum.”

TBMM Camii ve İller Bankası’nın önemi, neden yıkılmaması gerektiği ve neler yapılabileceğine dair çeşitli görüşleri bir araya getirdiğimiz bu dosyamızda “Mimarlık ve Felsefe” isimli kitabın yazarı Dücane Cündioğlu, Meclis Camii için Ağa Han Mimarlık Ödülleri’nde nominatörlük de yapan mimar Nevzat Sayın, Bilgi Üniversitesi’de ders veren mimar Zafer Akay, araştırmacı mimar N. Müge Cengizkan ve ODTÜ Mimarlık Fakültesi öğretim üyesi Prof. Dr. Abdi Güzer kaleme aldıkları görüşleriyle katkıda bulundular.

Prof. Dr. Uğur Tanyeli’yle de AKM gibi yapılara da değindiği söyleşimizde bu yapıların mimarlık tarihindeki yerini ve önemini konuştuk.

İller Bankası Binası ve TBMM Camii yapılarının mimarlık tarihindeki önemleri nedir?

İller Bankası Binası 1930’lar Türkiyesi’nin en önemli mimarlarından biri olan Seyfi Arkan’ın tasarımı. Hatta Arkan, sadece 1930’ların değil, bu ülke tarihinin en kayda değer mimarlarından biri sayılabilir. İller Bankası ise onun en başarılı işlerinden. O dönemin teknik açıdan en yüksek standardını temsil ediyor. Modernizmin dünya genelindeki tarihine bile örnek olarak katılabilecek bir tasarımsal kalitede. Behruz ve Can Çinici’nin eseri olan TBMM Camii de ibadet yapısı tasarımı alanında Türkiye’nin yaratıcı olabildiğini kanıtlayan az sayıdaki ürülerden. Genel eğilimin 16. yüzyıl Osmanlı cami mimarisinin ilkel taklitlerini yapmak olduğu bir ülkede ve 1980’lerin sonunda, yepyeni bir mimari dille güncel bir İslami yapı tasarlamanın mümkün olduğunu kanıtlıyor. Türkiye’de bunu başarıyla yapan ilk yapılardan biri. Modernite ile İslam’ın çelişmesinin gerekmediğini, tam aksine, çağdaş bir İslami duyuşun ve dinsel estetiğin üretilebileceğini ortaya koyuyor. Öyle ki, Emre Arolat’ın iki yıl önce hizmete açılan Sancaklar Camii’ne gelinene kadar Meclis Camii düzeyinde başarılı başka bir cami tasarımından söz edilemez burada. İller Bankası’nın da Meclis Camii’nin de tarihsel mal varlığının önemsendiği aklıselim sahibi bir ülkede özenle korunması gerekir.

İller Bankası
İller Bankası Binası, “Modernist Açılımda Bir Öncü Seyfi Arkan” kitabından alınmıştır

Bu iki yapı neden yıkılmak isteniyor?

Türkiye’de ‘tarihsel’ denildiği zaman akla hep değerliliği tanımlayan bir zaman eşiği geliyor. Bu ülkede tüm geçmişi sahiplenmek yerine, onun ideolojik gerekçelerle seçilmiş bazı dönemlerini sahiplenmek gibi çarpık bir yaklaşım vardı ve hâlâ da var. Bir zamanlar, 1960’lara dek, o eşik sadece 18. yüzyıl öncesinin mimarisini önemsemek şeklindeydi. Sonrası yozlaşma ve bozulma sayılıyordu. 1960’lardan başlayarak 18. yüzyılı da sahiplenme bilinci yavaş yavaş yeşerdi. Ama 19. yüzyıl ve sonrası 1980’lerde bile çoğu okumuş yazmış tarafından hâlâ tarihsel değere sahip görülmüyordu.

Şimdi 1930 ve sonrasının mimari değerlerini hiçe saymak gibi başka bir ideolojik tavır var. Dikkat ederseniz, giderek ve epey yavaş biçimde tarihselliğin uzak geçmişe ait olmak demek olmadığını anlamaya çalışıyoruz. Ne var ki, bu bilince ülke olarak çok yavaş ulaşıyoruz. O yolda sayısız önemli tarihsel yapıyı yok ettik ve hâlâ da ediyoruz. Daha önemlisi, bir türlü ideolojik dirençleri ortadan kaldıramıyor, gündelik siyasal asabiyeti bir yana bırakıp mimarlığa ve geçmişe bakamıyoruz. Mimari açıdan değerlilik meselesini tartışmayı ender akademik kulvarlar dışında başaramıyoruz. Örnek vereyim: 19. yüzyıl mimarlığını ve belirli bir 19. yüzyıl yapısını tartışmak yerine, onların yapıldığı dönemin sultanı Abdülhamit’i ve rejimini tartışmayı yeğliyoruz, açık veya örtük olarak. Kimimiz için yüce hakan, kimimiz için sefil bir müstebit o. Oysa, tarihsel aktörlerin, dönemlerin, yapıların olağanlığının farkına varmalıydık. Çoğunluk bunun tam aksini yapmak eğiliminde. Tarihin ve geçmişin bazı kesimlerini, aktörlerinse kimilerini kutsallaştırmak istiyor Türkler. Halbuki bugünün dünyasında kutsallaştırmaya değil, olağanlaştırmaya ihtiyacımız var. Geçmişin geçmiş olmaktan başka bir özelliği olmadığını artık kavramalıydık. Geçmişi bütünüyle, tüm aktör ve dönemleriyle bilmedikçe, olağanlaştırmadıkça, ne toplumsal barışa ulaşabileceğiz ne de tarihsel mimarlık varlığımızı geleceğe aktarabileceğiz. Aksi olsaydı, Meclis Camii, İller Bankası, AKM ve daha niceleri itinayla korunmaya çabalanan eserler olurlardı; yıkılma tartışmalarına ilişkin sorulara yanıt vermem beklenmiyor olurdu.

AKM için de tartışmalar sürüyor. Ona da biraz değinebilir miyiz?

AKM herkesin bildiği gibi yıllardır işlevsiz tutuluyor; birkaç yıldır da çatı sistemi ve dış kaplamaları açıldığı için iklim koşullarının yıkıcı etkilerine maruz bırakılıyor. Bunun dünya genelinde benzersiz bir israf ve değer bilmezlik olduğunu söyleyebilirim. Kullanılır halde ve çok yüksek teknik standartlara, pahalı sahne donatılarına sahip bir tiyatro-opera-konser kompleksinin adım adım yok edilmesine yönelik bir girişimle yüz yüzeyiz. Yapının eskidiğinin, artık işe yaramaz olduğunun ve güvenlik koşullarını sağlamadığının iddia edildiğini biliyorum. Bunlar ciddiye alınabilir savlar değil. Birincisi, yapıyı doğa koşullarına özellikle açık bırakırsanız sonunda tabii ki kullanılmaz hale getirirsiniz. AKM’de yapılan da bu. İkincisi, eskime ve yeni koşullara uymamak her tarihsel yapı için geçerli bir gerçektir. Bu durumda yapılar yıkılıp ortadan kaldırılmak yerine, sürekli bakım yapılarak, kısmi yenilemeler ve onarımlarla güncel koşullara uygun hale getirilirler. Süleymaniye medreseleri güncel koşullara AKM’nin yüzde biri kadar bile uymazlar. Yıkacak mıyız? Dünyada -bırakın AKM gibi 1960’larda inşa edilmiş18. yüzyıldan kalmış ve hâlâ kullanılır nitelikte çok sahne sanatları binası var. Kimse onları yıkıp daha iyisini yapacağız demiyor. Ama, Türkiye gibi AKM niteliğinde beş adet gösteri sanatları merkezi bile bulunmayan bir ülkede “Daha iyisini yapacağız” gibi sözler söylenebiliyor. Yapabiliyorsanız bir tane daha yapın ve çalıştırın. Kaldı ki, bu kadar karmaşık teknik içerikli bir yapının yeniden yapımının mali yükü bile olağanüstüdür. Türkiye’den çok daha zengin Almanya’da ve İtalya’da böyle yüzlerce tiyatro var ve birini bile feda etmiyorlar. O zaman AKM’yi ille de yıkmak için neden uğraşıldığını sormak gerekir. Bunun yanıtının rasyonel gerekçelere dayanarak verilebileceği kanısında değilim. Yıkmak istemenin yıkmak istemekten, çünkü sevmemekten başka bir nedeni bence yok. Türkiye’nin hızlı ve çok başarılı bir restorasyonla kolayca çözülebilecek bu meseleyle yıllardır neden meşgul edildiğinin de akla uygun bir açıklaması bence olamaz. Yıkımın yanlış olacağı o kadar aşikar ki, belki tek açıklama “Birileri yıkılmasın diyorsa onlara inat olsun diye yıkalım” şeklinde olabilir. Başka bir gerekçe de, kendileri AKM’nin sunduğu hizmeti kullanmayanların, oraya ilişkin hiçbir anısı bulunmayanların, yalnızca bu nedenlerle bile AKM’den nefret etmesi olabilir.

Bu yapılar neden korunmalı?

Öncü olmak çok iddialı bir terim. Mimarlık tarihinde dünya genelinde bir avuç öncü yapı var. Mimarlık eserlerini korumamız için öncü olmaları gerekmiyor. Belirli bir dönemi, anlayışı, olayı, kişiyi, ideolojiyi, sanatsal yaklaşımı, toplumsallığı temsil eden ve/ veya çağrıştıran ve/veya belgeleyen her yapı korunmaya değerdir. Örneğin, İller Bankası sadece 1930’ların kıt olanaklarıyla o kadar yüksek bir yapım ve tasarım düzeyi tutturulabilmiş olması açısından bile korunmalıdır. Kaldı ki, onun ötesinde uluslararası düzeyde bir başarı örneği olduğu da kesin. Meclis Camii ise biraz önce de söylediğim gibi, dinsel inancın güncel mimari morfolojiyle kavgalı olmayabileceğini en manifester biçimde kanıtlıyor. Bu manifester duruşun Meclis’te olmasıysa özellikle önemli. O camiyi yıkmak ve yerine Ataşehir Sinan Camii benzeri bir çakma Osmanlı klasik binası koymak, Türkiye’de 16. yüzyıldan sonra hiçbir önemli mimarlık ürünü yapılamadığını söylemekle eşanlamlıdır. Sürekli olarak 17. yüzyıl öncesine takılıp kalmanın başka ne anlamı olabilir? Bu takıntı, yeni mimarlıklar üretmeyi beceremiyoruz diye itirafta bulunmak anlamına gelir. Tarihsel gelişimi 17. yüzyılda sonlanmış bir mimari üretkenlik ortamında yaşadığını iddia etmek demektir bu. Benim anlamadığım şey, ülkesini ve kültürünü önemsediğini iddia eden birilerinin nasıl olup da böyle bir 17. yüzyılda tıkanıp kalmışlık halini içlerine sindirebildikleri. Türkiye toplumu son yaratıcı mimarı Sinan olan bir toplumsa, kültürel açıdan çoktan ölüp gömülmüşüz demektir. Ya da öldüğünün farkında olmayan, yaşadığını sanan zombileriz hepimiz. Ben şahsen bir zombi toplumu içindeki ender canlılardan biri olmadığıma inanmak istiyorum.

Peki bu yapıların yaşatılması için nasıl bir süreç izlenmeli?

Bu meselenin hukuken nasıl çözüleceğini bilmiyorum, önemsemiyorum da. Korumak için hukuki süreçlerden daha yaşamsal olan şey, biraz önce de söylediğim gibi, tarihi olağanlaştırmaktır. Tüm geçmişimize aynı sempatiyle yaklaşmak yerine, bazı kesimlerine nefretle yaklaşılırsa, sonunda ortada korunacak mimari varlık kalmaz. Öyle ya, Türkiye’de herkesin geçmişte ve bugün nefret ettiği bir şeyler var. Herkes kendi nefretini fiziksel çevreye kusarsa, bunların bileşkesi bugünkü tahribat ortamı olur çıkar. O yüzden Türkiye korkunç boyutta bir yapı kaybı yaşamakta ve yaşıyor.

Cumhuriyet tarihi döneminde böyle yıkılan yapılar oldu mu? Geçmişte nasıl bir yol izlendi?

Her dönemde çeşitli gerekçelerle yok edilen önemli yapılar oldu. Cumhuriyet’e kadar zaten böyle bir korumacı endişe istisnaiydi. Gerektiği zaman her eski yapı ortadan kaldırılıp yerine yenisi yapılabiliyordu. Veya yeni zevk anlayışı doğrultusunda özgün bünyesi değiştirilebiliyordu. Hele hele yapı Türk dönemi öncesine aitse bu iş daha da kolaylaşıyordu. 1930’lardaysa korumacı endişe tırmandı ama koruma vurgusu 16. yüzyıl ve anıtsal mimarlık üzerindeydi. Geleneksel konut stoğunu ve 18. yüzyıl ile sonrası eserlerini korumak önemsenmiyordu. Kimi cadde açımları sırasında epey eski eser yok edildi. Örneğin, İstanbul’da Atatürk Bulvarı açılırken Kırkçeşme gibi benzersiz bir su yapısı duyarsızca ortadan kaldırıldı. Ancak, en büyük eski eser tahribatlarından biri, şimdilerde muhafazakarlığı övülen DP iktidarı döneminde (1950-60) yaşandı. DP klasik Osmanlı’yı korumayı çok önemser gibi gözükürken, yeni cadde ve bulvar açma istimlakları sırasında İstanbul’da yüzlerce tarihsel yapıyı yok etti. Benzer bir tırmanma Özal döneminde de yaşandı. Haliç boyunca pek çok eski eser, yol ve park yapmak uğruna istimlak edildi. Özetle, Türkiye’de eski eser tahribatı alanında hiçbir dönem ve iktidarın eli temiz çıkmaz. Her biri yeri doldurulamaz önemdeki sayısız yapıyı ortadan kaldırdı. Örneğin, istisnalar haricinde, 1970’lere kadar konut mimarisi kimsenin kaygı konusunu oluşturmadı. O nedenle sandığımızın aksine, bugün bu boyutta bir ülke için çok küçük bir geleneksel yapı stoğuna sahibiz. Ancak, eski kuşakların çok geçerli bir mazeretleri vardı: Dünya genelinde de benzer yaklaşımların varlığından söz edip kendilerini bir ölçüde haklı diye tanımlayabilirlerdi. Geleneksel konut burada korunmuyorsa, sözgelimi İngiltere ve İtalya’da da bugünkü kadar ciddiyetle önemsenmiyordu. Oysa şimdi dünyanın her yerinde korumacı bilinç AKM, Meclis Camii, İller Bankası gibi yapıları korumayı bir zorunluluk kılarken, bu ülkede onları yıkmak için canla başla uğraşanlar var. Bunun anlamı şu: Geçmişteki yıkıcılar çağın dışında değil, içinde eylemde bulunuyorlardı. Şimdikiler anakronik gözüküyorlar. Tarihsel mal varlığına karşı çağın genel denebilecek eğilimlerinin dışında bir duyarsızlığı temsil ediyorlar. İçinde yaşadıkları çağın genel duyarlılık rejiminin haricinde kalıyorlar. Bu da son derece iç burkucu.

Yayımlayan

Bir cevap yazın